ادامه دارد...

هرچه تبسم غبیشی هرکجا می‌نویسد

طاق کسری

این مطلب در سایت «رادیو فرهنگ» منتشر شده است.

طاق کسری، تاق خسرو یا ایوان مداین، مشهورترین بنایی است که پادشاهان ساسانی در شهر اسبانبار ساخته‌اند. بیشتر گمان می‌شود این بنا که در ساحل شرقی رود دجله است، در تیسفون جای‌ دارد. اما تیسفون، اسبانبار و چند شهر کوچک دیگر مانند بغداد، روی هم شهرگان یا مداین را تشکیل می‌داده‌اند. اهمیت جهانی این بنا در این است که طاق اصلی این کاخ، بلندترین طاق خشتی ساخته شده در طول تاریخ است. بلندای این طاق 35 متر، پهنایش 25 متر و درازایش 50 متر است. مجموع خرابه‌های این کاخ و متعلقات آن مساحتی به‌ عرض و طول ۴۰۰ و۳۰۰ گز را پوشانده است. در این مساحت آثار چند بنا دیده می‌شود؛ در فاصله‌ی ۴۶۰ متری جنوب شرقی طاق، بقایای ساختمان‌هایی مشاهده می‌شود که تا گوشه‌ی دیوار معروف به بستان کسری، که شاید حصار باغ وحش بوده ‌است، امتداد دارد. در فاصله‌ی حدود 190 متری جنوب غربی بستان، تلی به ارتفاع 6 الی 5/ 7 متر بر روی قاعده‌ای چهارگوش واقع و معروف به تل‌ الذهب (تل طلا) است که خزانه‌ی خسروپرویز بوده است. در جنوب طاق و در جانب شمال نیز ویرانه‌هایی است که در زیر قبرستان جدید پنهان شده. طاق کسری تنها قسمتی از کل عمارت است که اثر قابل توجهی از آن باقی است. نمای آن که رو به شرق است و ۲۹ یا ۲۸ گز ارتفاع دارد، دیواری بوده است بی‌پنجره که چهارطبقه طاق‌نما و ستون‌های برجسته و طاق‌های کوچک داشته است. اما مهم‌ترین قسمت این بنا همان ورودی آن است که به شکل ایوانی عریض و مرتفع و رو به بیرون ساخته شده و تالار مستطیلی در پشت آن قرار داشته است. طاق بزرگ هلالی که بر روی دیواره‌های سرتاسری و بدون ستون بنا شده بود قسمت مرکزی را می‌پوشاند. در دو طرف بخش مرکزی که محور اصلی بنا را تشکیل می‌دهد، راهروها، اتاق‌ها و تالارها با پوشش گنبدی و گهواره‌ای قرار داشته‌اند. نور تالار اصلی به وسیله‌ی صدوپنجاه دریچه تأمین می‌شده.

بنابر آنچه در نوشتار پهلوی خوتای‌ نامگ (خدای‌نامه) آمده ‌است، این کاخ به دستور شاپور اول (قرن سوم میلادی) ساخته ‌شده؛ اما بیش‌تر مورخان ساخت این کاخ را به دوران خسرو اول (انوشیروان، قرن ششم میلادی) نسبت می‌دهند. بنا به نظر برخی نیز تاریخ این کاخ به زمان اشکانیان بازمی‌گردد و در زمان ساسانیان تنها بازسازی شده است. چرا که شیوه‌ی معماری طاق کسری پارتی (اشکانی) است. فردوسی در شاهنامه‌ی بی‌مانند داستان‌های شگفت‌انگیزی از ساخت طاق کسری و پس از آن مراسمی که در آن برگذار می شده نقل می‌کند.

بنای این کاخ پس از فتح مسلمان لطمه‌ی فراوانی دید و جز ویرانه‌های طاق آن که ارتفاعی حدود 70 متر دارد و شماری از دیوارهای کاخ چیزی باقی نماند. مردم عراق و اعراب منطقه از این بنا نه به سبب پیشینه‌ی تاریخی، بلکه به علت سندیت اسلامی آن مبنی بر اینکه روزی که پیامبر اسلام (ص) به دنیا آمد، طاق بلند آن شکاف خورد، از آن یاد می‌‌کنند.

تاق خسرو تا اواخر حکومت رژیم بعثی عراق، به عنوان یکی از مهم‌ترین تفریح‌گاه‌‌های اعراب شناخته می‌شد، اما رژیم بعث که تاب این استقبال را نداشت، اقدام به تخریب بیشتر این مکان کرد. پس از مدتی، سفر به این مکان ممنوع شد و با گذشت یک سال از منع سفر به آن، صدوهفتاد نفر از متخلفان را به جرم رفتن به این مکان، اعدام شدند. پس از این واقعه، این مکان متروک باقی ماند و هیچ اعتنایی به آن نشد و روز به روز بر فرسودگی و خرابی‌‌های آن افزوده شد. در پی تصرف عراق توسط آمریکا و هم پیمانانش در سال 2003، حمله‌های نظامی آسیب‌های بسیار دیگری به این مکان وارد کرد. در فوریه 2005، طی یک عملیات تروریستی، قسمتی از ایوان مدائن تخریب شد که از آن به عنوان بزرگ‌ترین آسیب به این مجموعه پس از اشغال عراق یاد شده است. در پی اعلام خطر نابودی این مجموعه‌ی تاریخی ارزشمند در عراق، مقامات میراث فرهنگی ایران اعلام کردند قصد دارند با کمک یونسکو، این مکان تخریب شده را بازسازی کنند و آن را به جمع آثار ثبت شده در اسناد میراث فرهنگی یونسکو بازگردانند. ایوان مداین در 35 کیلومتری جنوب بغداد در استان دیاله قرار گرفته و با توجه به این فاصله‌ی کم، پیشنهاد خوبی است که تورهای زیارتی و سیاحتی که وظیفه گرداندن ایرانیان را بر عهده دارند، تدابیری بیندیشند که ایرانیان بتوانند از ایوان مداین نیز دیدن کنند. 

+ تبسّم غبیشی ; ٥:۳٩ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٢/۱/۱۳
comment نظرات ()