ادامه دارد...

هرچه تبسم غبیشی هرکجا می‌نویسد

سرگذشت قالی‌بافی در ایران

این مطلب در سایت «رادیو فرهنگ» منتشر شده است.

تاریخ فرش را نمی‌توان از تاریخ زندگی انسان جدا دانست. انسان‌های نخستین طی هزاره‌ها با روش درهم تنیدن الیاف گیاهی و پوست درختان،و با بهره‌گیری از پشم حیواناتی که قابلیت زیست در جوامع اولیه را داشتند، می‌توانست زیراندازهایی نه چندان نرم را تولید کند. نیاز به تولید بیشتر زیراندازهای دست‌بافت روزبه‌روز محسوس‌تر شد و بافت این‌گونه زیراندازها  تکامل یافت. حفاری‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد استفاده از بوریاهای بافته شده از نی‌های منطقه بین‌النهرین، از هزاره‌های چهارم و پنجم پیش از میلاد متداول بوده و بافت گلیم تا سده‌ی پانزده پیش از میلاد، به مرحله‌ی بالایی از تکامل رسیده است.

اما درپی کشف قالی «پازیریک» در سال 1949 میلادی به همت پروفسور «رودنکو» باستان‌شناس روسی، که در منطقه‌ی آلتایی نواحی جنوبی سیبری و در گور یکی از پادشاهان سکایی یخ زده بود، در این نکته کوچک‌ترین تردیدی باقی نمی‌مانّد که زادگاه هنر قالی‌بافی ایران بوده است. طرح‌ها و نقش‌های قالی پازیریک که بدون تفاوت‌های محسوس، در دیگر آثار ایرانی چون بنای تخت جمشید نیز به چشم می‌خورد، مبنای نظر هنرشناسان و تاریخ‌دانان بر این عقیده است که این فرش در ایران بافته شده و متعلق به حدود 500 سال قبل میلاد، یعنی دوره‌ی پادشاهی هخامنشیان است. این اثر ارزنده که به دلیل یخ‌بستگی از پوسیدگی در امان مانده، سابقه‌ی بافت قالی در ایران و جهان را به پیش‌تر از سده‌ی پنجم پیش از میلاد می‌برد. قالی پازیریک به ابعاد 183 در 200 سانتی‌متر هم اکنون در موزه‌ی «ارمیتاژ» سن‌پترزبورگ (لنینگراد سابق) نگهداری می‌شود.

پس از این نخستین قالی کشف شده در تاریخ، در ادبیات فارسی به‌کرات از تخت معروف طاقدیس متعلق به خسرو پرویز پادشاه ساسانی یاد شده که بر آن به روایتی چهار فرش که هر یک نشان‌دهنده‌ی فصلی از سال بوده، می‌گسترده‌اند. در روایاتی نیز از فرشی موسوم به «بهارستان» در دوران ساسانیان یاد می‌شود که دارای پودی ابریشمین بوده و به زر و سیم و انواع گوهر نیز آراسته بوده است. گذشته از توصیفات اغراق‌آمیز، اخبار بالا نشانه‌هایی از قابلیت و برتری هنرمندان ایرانی، و پیشتازی آنان در هنر فرش‌بافی بیان می‌دارد.

با ظهور دین اسلام در ایران و فروپاشی نظام ساسانیان، هنر قالی‌بافی که بیشتر توسط اشراف حمایت می‌شد، دچار رکود گشت و متعاقب آن ظهور سلسله‌های مختلف و عدم ثبات سیاسی در قلمرو پهناور ایران، توان رشد و نمو را از آن گرفت. به‌خصوص که اعراب به تجملات زندگی توجهی نداشتند و به‌منظور مبارزه با شرک و بت‌پرستی نقش‌پردازی از انسان و حیوان را مکروه می‌دانستند. لیکن این روند دیری نپایید و خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس در تقلید از شاهان گذشته، به این هنر توجه کردند و موجبات شکوفایی این هنر را پدید آوردند. اما ویرانی و کشتاری که حمله مغول با خود آورد تا چندی فعالیت‌های هنری را در ایران متوقف کرد تا آن‌که با تاسیس مکتب هرات در قرن نهم ه.ق قالی ایرانی نیز بار دیگر رونق و اعتبار تازه‌ای پیدا کرد. مهم‌ترین سند برای بررسی نقوش قالی‌های آن دوران، مینیاتورهای ایرانی است که با توجه به آن‌ها، در دوران تیموری استفاده از نقشه برای بافت قالی رایج بوده و سه نقش عمده‌ی لچک‌وترنج، محرابی و هندسی رهاورد این دوران است. در دوران حکومت صفویه و در طی سده‌های دهم و یازدهم هجری قمری، رونق و شکوفایی قالی ایرانی به اوج خود رسید و قالی ایرانی چه از لحاظ نقش و رنگ‌آمیزی و چه از حیث کیفیت بافت به بالاترین درجه‌ی تکامل خود رسید. شاه عباس با تأسیس کارگاه‌های قالی‌بافی در جوار کاخ‌های خود بین چهل‌ستون تا میدان نقش جهان، بافندگان را زیر نظر داشت تا از کیفیت بافت و ظرافت آنها مطمئن شود. ایجاد روابط تجاری با کشورهای اروپایی و ورود جهان‌گردان و سفیران به ایران زمینه‌ی گسترش روابط فرهنگی و تجاری را با دیگر کشورها فراهم ساخت و استقبال از قالی‌های نفیس ایرانی در اروپا بر اهمیت این هنر افزود. از جمله قالی‌های معروف دوران صفویه باید به «فرش شیخ صفی‌الدین اردبیلی» که اکنون در موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت لندن نگه‌داری می‌شود، «قالی چلسی» و «قالی شکارگاه» اشاره کرد. قدیمی‌ترین قالی به‌جا مانده از دوران اسلامی که با نقش لچک‌و‌ترنج بافته شده، متعلق به دوران صفویه است که هنر دست استاد غیاث الدین جامی است.

شورش افاغنه شیرازه‌ی فرهنگ  و هنرهای ایران را از هم گسیخت و وضع نابسامان قالی‌بافی نزدیک به صد سال تا پایان ناگوار جنگ‌های ایران و روس در زمان فتحعلی شاه قاجار ادامه یافت. در آغاز حکومت ناصرالدین شاه قاجار، بازرگانان تبریزی در استانبول بازار مناسبی برای عرضه‌ی قالی ایرانی یافتند و با رونق این بازار بر آن شدند تا بافت قالی را افزایش دهند و ابتدا در تبریز و روستاهای اطراف آن و سپس در مشهد، کرمان، اراکو جاهای دیگر کارگاه‌های قالی‌بافی دایر کردند. از آن‌گاه تا به امروز قالی‌ایرانی یکی از مهم‌ترین صادرات کشور بوده است. طرح‌های سفارشی آمریکایی، و کپی از طرح‌های فرانسوی و همچنین جنگ‌های جهانی اول و دوم بازار پر رونق فرش ایران را با رکود ناگهانی روبرو ساخت و کارگاه‌های بسیاری را تعطیل کرد. در پی رکود اقتصادی استفاده از رنگ‌های مصنوعی که از کشورهای اروپایی به ایران راه یافته بود و کاربرد گره‌جفتی نیز از ارزش فرش ایران به نحوه محسوسی کاست. 


+ تبسّم غبیشی ; ٤:٥٠ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٢/٢/۱۳
comment نظرات ()