ادامه دارد...

هرچه تبسم غبیشی هرکجا می‌نویسد

افسانه‌ی آناهیتا

این مطلب در سایت «رادیو فرهنگ» منتشر شده است.

آناهیتا ایزد بانوی آب‌های روان، زیبایی، فراوانی و برکت در دوران پیش از اسلام بوده است. به سبب ارجمندی آب در ایران باستان چند ایزد برای پاسداری از آب وجود داشت که آناهیتا (اردوی سوره اَناهیتا) محبوب‌ترین آنها است. اشیاء مفرغی کشف شده در لرستان گویای آن است که مادها اولین ایرانیانی بودند که آناهیتا را گرامی می‌داشتند. سنگ‌نبشته‌ی اردشیر دوم هخامنشی در همدان شاید اولین سند مکتوب باشد که به آناهیتا اشاره دارد. سکه‌های مکشوفه‌ی اشکانی در همدان و تخت سلیمان که به آناهیتا تعلق داشتند و این‌که تیرداد دوم اشکانی در معبد آناهیتای شهر ارشک تاج گذاری کرد بیان‌گر اهمیت آناهیتا در این دوره است. سنگ نبشته‌های زیادی نیز از دوره‌ی ساسانی و همچنین طاق بستان خسرو پرویز و انوشیروان و معبد آناهیتای کنگاور و بیشاپور به آناهیتا تعلق دارند.

آناهیتا (اردوی سوره) در افسانه‌های باستانی ایران، ایزدبانوی همه‌ی آب‌های روی زمین و سرچشمه‌‌ی اقیانوس کیهانی است. او شخصیتی بسیار محبوب و برجسته داشته است. اردوی به‌معنای رطوبت و در آغاز نام رودخانه‌ی افسانه‌ای مقدسی بوده است و سوره یا سورا ـ بخش دیگر نام او ـ معنی نیرومند و پرزور دارد. آناهیتا نیز به معنی پاکی و بی‌آلایشی است. در متون اوستایی او را به صورت زنی جوان و بلندبالا و زیبارو تصویر کرده‌اند که به جواهر آراسته و طوقی زرین بر گردن و تاجی از صد ستاره‌ی هشت‌گوش بر سر دارد. آناهیتا بر گردونه‌ای سوار است که چهار اسب آن را می‌کشند: باد، باران، آب و تگرگ. این ایزدبانو با صفات نیرومندی، زیبایی و خردمندی به صورت الهه و مظهر عشق و باروری نیز درمی‌آید. در افسانه‌های کهن او را سرچشمه‌ی زندگی، پاک‌کننده‌ی تخمه‌ی نرها و زهدان ماده‌ها می‌دانسته‌اند. به سبب ارتباط با زندگی، جنگجویان در نبرد زنده ماندن و سلامتی و پیروزی را از او طلب می‌کرده‌اند.

بنا به افسانه‌های کهن، آناهیتا در بلندترین طبقه‌ی آسمان جای گزیده و بر کرانه‌ی هر دریاچه‌ای خانه‌ای آراسته با صد پنجره‌ی درخشان و هزار ستون خوش‌تراش دارد. در اوستا، قهرمانان و ضد قهرمانان به یک‌سان آناهیتا را می‌ستایند و به‌ حضورش قربانی تقدیم می‌کنند. زنان در هنگام زایمان برای زایش خوب و دختران برای یافتن شوهر مناسب به درگاه او دعا می‌کردند. برای او همتایی نیز در افسانه‌های یونان باستان وجود دارد: آفرودیت، الهه‌ی عشق و باروری. در افسانه‌های بین‌النهرین نیز الهه‌ی بابلی ایشتر را هم‌پای او دانسته‌اند. همچنین ایزدبانوی سرس‌وتی در آیین ودایی در هند را نیز تغییریافته‌ی آناهیتا می‌دانند. آناهیتا در فارسی میانه (پهلوی) و امروزی ناهید یا آناهید است و در زبان ارمنی آناهیت نامیده می‌شود. تاریخ نویسان کلاسیک باستان یونانی و رومی از او با نام اَنَئیتیس یاد کرده و او را با یکی از ایزدان معابد خود یکی دانسته‌اند. سیارک نوع «اس سیلیسوم» به نام آناهیتا ۲۷۰ و به یاد او نامگذرای شده‌است.

ایزدبانوی آب‌ها، پرستشگا‌ه‌هایی در دوران باستان داشته که از میان آن‌ها، نیایشگاه‌های همدان، شوش و کنگاور که ویرانه‌های آن هنوز پابرجاست، از همه مجلل‌تر بوده‌اند. معبد آناهیتا در مرکز شهر کنگاور، ( در مسیر همدان ـ کرمانشاه) بر روی تپه‌ای طبیعی با حداکثر ارتفاع 32 متر نسبت به سطح زمین‌های اطراف قرار دارد. در قسمت جنوبی بنا، پلکان دو طرفه‌ای به وجود دارد که هر دو تا پنج پله در یک بلوک سنگی ایجاد شده است. در وضع موجود تعداد سنگ پله‌ها در پلکان شرقی 26 پله و در پلکان غربی 21 پله است، گرچه ارتفاع دیوار نشان می دهد که تعداد پله‌ها در گذشته بیش تر بوده است. در مرکز بنا، صفه‌ای با جهت شرقی ـ غربی ساخته شده که با لاشه‌ی سنگ‌های بزرگ که حداقل یکی از سطوح آن صاف بوده ساخته شده است و نمای آن با ملاط گچ پوشیده شده که جز در برخی از سطوح پائین دیوار نشانی از آن نمانده است. بر روی صفحه‌ای چهارگانه، به جز فاصله بین دو رشته پلکان جنوبی، یک ردیف ستون قرار گرفته است. این ستون‌ها کوتاه و قطورند. بلندی هر ستون که شامل پایه، ساقه و سرستون است 54/3 متر و قطر هر یک از ساقه ستون‌ها که استوانه‌ای شکل هستند 144 سانتی‌متر است. عده‌ای ساخت این بنا را به اواخر سده‌ی سوم و آغاز سده‌ی دوم پیش از میلاد نسبت داده‌اند و برخی آن‌را به سه دوره‌ی هخامنشی، اشکانی و ساسانی نسبت می‌دهند. این امر احتمالاً نشان‌گر این است که این بنا در هر یک از این دوره‌ها بازسازی شده است.

+ تبسّم غبیشی ; ٥:۳٤ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٢/٢/٢۳
comment نظرات ()