ادامه دارد...

هرچه تبسم غبیشی هرکجا می‌نویسد

تاریخچه‌ی شهر شیراز

این مطلب در سایت "رادیو فرهنگ" منتشر شده است.

شیراز مرکز استان فارس، یکی از کلان‌شهرهای ایران و یکی از مهم‌ترین شهرهای گردشگری ایران است. شیراز به شهر شعر، باغ و گل و بلبل معروف است. باغ در فرهنگ ایرانیان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و شیراز از قدیم به داشتن باغ‌های بسیار و زیبا مشهور بوده ‌است. شیراز از دوران باستان باغ‌های انگور فراوانی داشته و تعدادی از باغ‌های شیراز از لحاظ تاریخی بسیار حایز اهمیت هستند و به‌عنوان مراکز مهم گردشگری به‌شمار می‌آیند. از معروف‌ترین این باغ‌ها می‌توان به باغ ارم، باغ عفیف‌آباد، باغ دلگشا و باغ جهان‌نما اشاره نمود.

در افسانه‌ها آمده است که شیراز فرزند تهمورث (از پادشاهان سلسله پیشدادیان) شهر شیراز را تأسیس کرد و نام خود را بدان بخشید. همچنین طبق روایت سنتی دیگری در محل شهر شیراز شهری به نام فارس بوده ‌ که برگرفته از نام فارس پسر ماسور، پسر شِم، پسر نوح است. اما مطابق مستندات تاریخی، نام شهر شیراز برگرفته از نام قلعه‌ای در اطراف شیراز کنونی در محل قصر ابونصر است و هنگام بنای شهر نام این قلعه بر شهر شیراز نهاده شده. اما بنا به روایتی دیگر، نام این دیار شهر راز بوده که به اختصار شهراز و شیراز خوانده شده است. در حالی که بر اساس تحقیقات دیگری  نام شیراز به معنای مرکز انگور خوب است.

تاسیس این شهر به قرن‌ها قبل از ورود اسلام به ایران بر می‌گردد. در کاوش‌های باستان‌شناسی خشت نبشته‌هایی عیلامی کشف شده که بر روی تعدادی از آن‌ها به قلعه‌ای بنام «تیرازیس» اشاره شده است. در زمان هخامنشیان، شیراز بر سر راه شوش (پایتخت هخامنشی) به تخت جمشید و پاسارگارد بوده و در عهد ساسانیان نیز راه ارتباطی شهرهای بسیار مهمی چون «بیشاپور» و «گور» با «استخر» از جلگه‌ی شیراز می‌گذشت. اما عده‌ای نیز معتقدند که شیراز به شکل و موقعیت کنونی، در قرن یکم پس از اسلام بنا شده است. چنان که گفته شد، محل اولیه‌ی این شهر در محل قلعه‌ی ابونصر بوده‌ و شیراز در دوران بنی‌امیه به محل فعلی منتقل شده و به بهای نابودی استخر (پایتخت قدیمی فارس) رونق می‌گیرد. استان فارس در زمان ساسانیان شامل استان فارس کنونی، یزد، حاشیه‌ی خلیج فارس و جزایر آن و بخشی از خوزستان کنونی بود، و پس از فتح توسط مسلمانان بین سال‌های ۶۴۰ ـ۶۵۳ میلادی به تسخیر اعراب درآمد. به‌سبب قرار داشتن شیراز در محل تلاقی راه‌های منتهی به یزد، کرمان، خوزستان، اصفهان و خلیج فارس، شیراز به پایگاه (سپاه مسلمانان) در فارس و مقر دولت و کارگزاران ارشد نظامی و اداری تبدیل شد و برای دو قرن محل استقرار فرمانداران بود. در قرن چهارم و پنجم هجری قمری سلسله‌ی آل بویه شیراز را به پایتختی برگزیدند و مساجد، قصرها، کتابخانه و کانال آب‌رسانی از رودخانه‌ی کر را در آن بنا نمودند. اتابکان فارس (سَلغُریان) از نیمه قرن ششم هجری (۱۲ میلادی) بر شیراز مستولی شدند. در دوره‌ی آنها شیراز شکوفا شد و بناهای متعددی نظیر مدرسه، بیمارستان و بازار ساخته شد. به تدبیر اتابکان در حمله‌ی چنگیز خان مغول، شیراز از تخریب و قتل عام در امان ماند چرا که حکمرانان سلغری به پرداخت مالیات به مغولان رضایت دادند. شیراز همچنین از قتل‌عام تیمور نیز در امان ماند و در قرن سیزدهم میلادی، مرکزی پیشرو در علم و هنر بود، چنان‌که این شهر توسط جغرافی‌دانان قدیمی دارالعلم نامیده می‌شد. در دوران صفویه در شیراز بناهای متعددی مانند مدرسه‌ی خان، قصری در محل «میدان» و حصاری بدور شهر ساخته شد. پس از حمله‌ی افغان‌ها به ایران و سقوط صفویه در سال ۱۷۲۲ میلادی، سپاه افغان در سال ۱۷۲۳ روانه‌ی شیراز شد. شیراز بعد از نه ماه محاصره و تحمل قحطی تسلیم شد. نادرشاه افشار توانست در سال ۱۷۲۹ شیراز را از دست افغان‌ها درآورد و خرابی‌های به بار آمده را ترمیم نماید. اما با شورش حکمرانان محلی در دوره‌ی افشاریان بر علیه نادر شاه، نادر شاه سپاهی را روانه‌ی شیراز کرد و شهر پس از چهار ماه محاصره سقوط کرد. پس از این حمله بسیاری از مردم شیراز از دم تیغ گذشتند و و باغ‌های اطراف شیراز نابود شد. پس از انتخاب شیراز به عنوان پایتخت توسط کریم‌خان زند، شیراز رونقی دوباره یافت و بر جمعیت آن افزوده‌شد. در دوره‌ی کریم خان استادکاران و کارگران از سراسر ایران به شیراز آورده شدند. بناهای متعددی مانند ارگ جدید شهر، بازار وکیل، دیوان‌خانه، توپخانه، یک مسجد باشکوه و چند هزار مسکن برای لرها و لک‌هایی که در سپاه کریم خان بودند بنا شد. در آن زمان شیراز یازده بخش داشت که پنج تای آنها بخش‌های حیدری، پنج تای آنها نعمتی و یک بخش متعلق به یهودیان بود. در زمان رضا شاه که روند صنعتی شدن در شهرهای مختلف ایران رخ داد، شیراز بی‌بهره ماند. اما پس از جنگ جهانی دوم پیشرفت زیادی داشت. در سال ۱۳۵۳ شیراز از نظر بزرگی بعد از شهرهای صنعتی تبریز و اصفهان و شهر مذهبی مشهد قرار داشت. پس از انقلاب ایران، احیا و مرمت آثار تاریخی مورد توجه قرار گرفت که از مهم‌ترین کارهای انجام گرفته می‌توان به احیای ارگ کریم خان، مرمت و بازسازی آرامگاه خواجوی کرمانی و دروازه قرآن، حمام وکیل و حافظیه اشاره نمود. 

+ تبسّم غبیشی ; ٤:٠٥ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٢/٢/٢۸
comment نظرات ()