ادامه دارد...

هرچه تبسم غبیشی هرکجا می‌نویسد

"نخستین نمونه‌های معماری اسلامی در ایران"

این نوشته در سایت رادیو فرهنگ منتشر شده است.

پس از ظهور اسلام در ایران و سقوط سلسله‌ی ساسانیان در نیمه‌ی دوم قرن هفتم میلادی (برابر با دهه‌ی سوم قرن اول هجری قمری)، ساخت مساجد در ایران آغاز شد. محققان ساخت اولین نمونه‌های معماری اسلامی در ایران را در خراسان دانسته‌اند و به همین دلیل، به شیوه‌ی ابتدایی معماری مساجد در ایران، شیوه‌ی خراسانی می‌گویند. این شیوه در سه قرن ابتدایی حکومت اسلامی در ایران (دوران حکومت امویان، عباسیان، طاهریان و...) رایج بود.

در این شیوه تعداد زیادی ستون گرداگرد حیاط مرکزی ساخته می‌شد که شبستان‌ها یا رواق‌های مسقف را تشکیل می‌داد. به همین دلیل است که در آن دوران به شیوه‌ی ساخت مساجد «چهل‌ستونی» یا «شبستانی» نیز می‌گفتند. این مساجد فاقد در و پنجره و تزیین بوده‌اند و همیشه به روی همه‌کس باز بودند. حتی در مناطق سردسیر هم به‌جای در از پوشش حصیر برای مساجد استفاده می‌شد.

قوس‌ها و طاق‌های بیضی یا تخم‌مرغی ساخته‌شده در مساجد هنوز تحت تأثیر معماری دوران ساسانی است که به نمونه‌های آن می‌‌توان در طاق کسری و کاخ فیروزآباد اشاره کرد. به‌طور کلی الگوی ساخت بناهای صدر اسلام، به‌خصوص در دوران خلفای عباسی، ساختمان‌های ساسانی بود. این مساجد تکمیل‌شده‌ی بناهای چهارطاقی ساسانی است که به‌جای آتش‌گاه در آن محراب ساخته شد و چهارطاقی مرکزی به‌طرف دیوار جنوبی تغییر مکان داد. به‌طور کلی می‌توان شالوده‌ی ساخت معماری مساجد اسلام را در معماری ساسانی جستجو کرد، از جمله نشانه‌های عمده‌ی معماری ساسانی در ساخت مساجد می‌توان به تعدد ستون‌ها، احداث ایوان‌های بلند، و استفاده از تزیینات آجری و گچ‌بری در دوران اولیه اشاره کرد. ریشه‌ی ساخت مناره نیز درواقع در معماری پیش از اسلام بوده‌است.

مسجد جامع فهرج: این مسجد که در روستای فهرج در دوازده‌کیلومتری شرق جاده‌ی یزد ـ کرمان قرار دارد، قدیمی‌ترین بنای به‌جای‌مانده از صدر اسلام در ایران است و ساخت آن به نیمه‌ی نخست قرن اول هجری قمری برمی‌گردد. مسجد جامع فهرج دارای طرحی بسیار ساده و بی‌پیرایه است که عبارت است از یک حیاط مرکزی کوچک که از جانب جنوب به سه دهانه شبستان ختم می‌شود. قوس‌ها بیضی‌شکل و طاق‌های پوشش شبستان به پیروی از شیوه‌ی ساسانی نیم‌استوانه‌ای است که به آن «طاق آهنگ» می‌گویند. تنها در رواق شمالی از پوشش مسقف استفاده شده‌است. این بنا با خشت خام ساخته شده و پوشش دیوارها از گل است. قوس‌ها نیز از گچ ساخته شده‌اند.

مسجد تاریخانه‌ی دامغان: این بنا معروف‌ترین بنای به‌جا مانده از قرون اولیه‌ی ظهور اسلام در ایران است که تاریخ ساخت آن به اواسط قرن دوم هجری برمی‌گردد. البته این مسجد در دوره‌های بعد تکمیل شد و در نقشه‌ی ساختمان ابتدایی آن تغییراتی صورت گرفت.  

       

مسجد تاریخانه‌ در جنوب شرقی دامغان واقع شده‌است. این بنای ساده و باشکوه از مسجد جامع فهرج بزرگ‌تر است و از یک حیاط مربع تشکیل شده که اطراف آن، در قسمت قبله یک شبستان ستون‌دار و در سه قسمت دیگر یک ردیف رواق ساخته شده‌است. سقف شبستان روی ستون‌های مدور آجری و سقف رواق‌ها گهواره‌ای و رو به حیاط ساخته شده‌است. طاق‌ها به تأثیر از معماری ساسانی گهواره‌ای است که در قسمت بالا به تیزی متمایل شده‌است. البته مناره‌ای به طول بیست و پنج متر در زمان سلجوقیان به این مسجد اضافه شده و روی بدنه‌ی آجری آن کتیبه‌ای به خط کوفی وجود دارد.

تاری لغت ترکی به معنای خداست و تاری‌خانه به‌معنای خانه‌ی خدا به کار می‌رفته است.

مسجدجامع نایین: این مسجد که در زمان حکومت آل بویه ساخته شده و متعلق به اواخر قرن سوم یا اوایل قرن چهارم هجری است، شباهت زیادی به مسجد تاری‌خانه‌ی دامغان دارد و طاق‌های گهواره‌ای، قوس‌ها، ستون‌ها و گچ‌بری‌های آن یادآور سنت‌های معماری ساسانی است.    

ساختمان مسجد شامل یک حیاط چهارگوش مرکزی است که از سه طرف به تالارهای ستون‌دار (شبستان) و از طرف شمال به یک ردیف رواق ختم می‌شود. مسجد شامل یازده طاق‌نما با سقف هلالی است که طاق‌نمای میانی آن بلند‌تر و بزرگ‌تر از دیگر طاق‌نماها ساخته شده‌است.

دیوارها، طاق‌ها و قسمت محراب تزیینات گچ‌بری دارد. به‌نظر می‌رسد که این مسجد نخستین نمونه‌های گچ‌بری تزیینی در مساجد را در خود دارد. منبر و درِ چوبی منبت‌کاری شده‌ی این مسجد از شهرت و اهمیت تاریخی خاصی برخوردار است.

مسجد جامع ساوه: این مسجد یکی از کهن‌ترین و ارزشمندترن بناهای تاریخی اسلام است که ساخت آن را به دوره‌ی آل بویه نسبت می‌دهند. البته بنای کنونی مسجد متعلق به اوایل دوره‌ی صفویه است. طرح مسجد اولیه بسیار ساده است که شامل یک حیاط مرکزی است که دور آن شبستان‌های پوشش‌دار ساخته شده‌است.

+ تبسّم غبیشی ; ۳:٥۳ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/۳/۳
comment نظرات ()