ادامه دارد...

هرچه تبسم غبیشی هرکجا می‌نویسد

"بناهای تاریخی میدان نقش جهان"

این نوشته در سایت رادیو فرهنگ منتشر شده است.

یکی از معروف‌ترین مجموعه بناهای دوران صفویه، مجموعه‌ی نقش جهان یا میدان امام اصفهان است. این میدان یکی از بزرگ‌ترین میدان‌های جهان است که در سال ۱۰۲۱ هجری به فرمان شاه عباس صفوی ساخته شد. میدان نقش جهان پانصد متر طول و صد و شصت متر عرض دارد. در چهار سوی این میدان چهار بنای معروف و باشکوه قد علم کرده‌است که همچون دیگر بناهای دوران صفویه از تزئینات گوناگون به‌ویژه کاشی‌کاری در نماسازی آن‌ها استفاده شده‌است. شیوه‌ی کاشی‌کاری بناهای دوران صفویه شیوه‌ی معرق و هفت‌رنگ است. در شیوه‌ی کاشی‌کاری معرق، نقوش پرکار و دلپذیر از کنار هم چیده شدن قطعات تراش‌خورده و ظریف کاشی به دست می‌آید، اما در کاشی‌کاری هفت‌رنگ، نقوش از ابتدا روی سطوح کاشی نقش شده و سپس برای پخت به کوره می‌رود. در دوران نخست مکتب اصفهان، یعنی در عهد صفویه، شاهکارهای هنر معماری و هنرهای تزئینی پا می‌گیرد و کیفیت اصیل، شفاف و غنی رنگ‌ها رنگ‌های درخشان در کاشی‌کاری‌ها بسیار دلپذیر می‌شود. کیفیت مصالح به‌کار رفته به‌ویژه در معماری پایتخت، مرغوب و بادوام است.

از عصر صفویه، بناهای بسیاری به یادگار مانده‌است که در این‌جا به چهار بنای معروف میدان نقش جهان یعنی مسجد امام در ضلع شمالی، سردر بازار قیصریه در ضلع جنوبی، کاخ عالی‌قاپو در ضلع شرقی و مسجد شیخ لطف‌الله در ضلع غربی اشاره می‌شود.

مسجد امام اصفهان یکی از زیباترین بناهای شیوه‌ی اصفهانی در معماری است. ساخت این بنا در زمان شاه عباس اول و در سال ۱۰۲۰ هجری آغاز شد و اتمام بخش‌های داخلی تا دوران شاه عباس دوم ادامه پیدا کرد. روی سردر با شکوهی از کاشی‌های نفیس معرق، نام استاد علی‌اکبر اصفهانی، معمار این بنا در کتیبه‌ای به خط ثلث و بر زمینه‌ای لاجوردی نگاشته شده‌است. کتیبه‌های متعددی به دست هنرمند خوشنویسان نامی دوران صفویه مانند علی‌رضا عباسی، محمدرضا امامی، عبذالباقی تبریزی و محمدصالح اصفهانی در مسجد امام اصفهان به چشم می‌خورد.

جهت اصلی مسجد رو به قبله و به سمت جنوب غربی است، اما سردر اصلی مسجد که در ضلع جنوبی میدان نقش جهان واقع است، به گونه‌ای ماهرانه و بی‌انکه بازدید کننده متوجه شود، اصلاح شده و به سمت جنوب چرخیده‌است. گنبد زیبا و پرنقش مسجد که پنجاه و چهار متر ارتفاع دارد، دارای گلوگاهی کشیده است و از دو لایه، یا پوسته‌ی مجزا تشکیل شده است.  معماری مسجد امام به شیوه‌ی چهارایوانی است و در دو سوی شبستان اصلی و در جنوب مسجد، دو مدرسه قرار دارد.

مسجد شیخ لطف‌الله بنایی است با اندازه‌هایی کوچک، بسیار ظریف و بدون حیاط مرکزی. گنبد به‌غایت زیبای این مسجد به شیوه‌ی ساسانی بر روی یک اتاق چهارگوش استوار شده‌است. ساخت این مسجد که برای شیخ لطف‌الله، عالم دینی عهد صفویه ساخته شده، در سال ۱۰۲۷ هجری به پایان رسید. در این مسجد نیز، بار دیگر به دلیل قرار گرفتن سردر ورودی در ضلع شرقی میدان، تغییر جهتی به سوی جنوب انجام گرفته، تا گنبدخانه رو به سوی قبله داشته‌باشد.

کاشی‌کاری‌های مسجد شیخ‌ لطف‌الله که رنگ آبی لاجوردی در آن بیشتر به چشم می‌خورد، به دو شیوه‌ی معرق و خشتی هفت‌رنگ کار شده‌است. دریچه‌های مشبکی به صورت بسیار ماهرانه در زیر ساقه یا گلوگاه گنبد تعبیه شده، که نور وارده به گنبدخانه را تنظیم و تلطیف می‌کند. کاشی‌های سطوح داخلی گنبد، دارای نقوش کم‌نظیر ترنجی است و سطح خارجی پوشیده از اسلیمی‌های آبی و سفیدی است که بر زمینه‌ای نخودی، جلوه‌ای خارق‌العاده یافته‌ است. بیشتر کتیبه‌های به کار رفته در سطوح داخلی و خارجی بنا به خط خوشنویس به‌نام عهد صفویه، یعنی علی‌رضا عباسی است.

کاخ عالی‌قاپو نیز یکی از شاهکارهای معماری غیرمذهبی در شیوه‌ی اصفهانی است که در ربع اول قرن یازدهم و در دوران شاه عباس اول ساخته شده است. این عمارت رفیع که در ضلع غربی میدان نقش جهان بنا شده، در شش طبقه و ارتفاعی حدود چهل و هشت متر ساخته شده‌است که هر طبقه ویژگی‌های تزئینی خاص خود را دارد.

طبقه‌ی ششم کاخ عالی‌قاپو ویژه‌ی میهمانی‌های رسمی و نغمه‌سرایی نوازندگان و خوانندگان بوده‌است. بر دیوار تالار میانی و اتاق‌های اطراف، گچ‌بری‌هایی توخالی به شکل ظروف گوناگون و انواع صراحی‌های کوچک و بزرگ به چشم می‌خورد. این شیوه‌ی تزئینی کم‌نظیر نه تنها به لحاظ بصری بسیار تأثیرگذار است، بلکه در کاهش انعکاس صوت و انتقال طبیعی نوای موسیقی نقشی به‌سزا داشته‌است. بخشی از نقاشی‌های کاخ عالی‌قاپو، نقش قلم نقاش نامی دوران صفویه، رضا عباسی و شاگردان اوست. متأسفانه بسیاری از این آثار بی‌همانند در اثر بی‌توجهی بازدیدکنندگان و گذر ایام، از میان رفته و یا به‌شدت آسیب دیده‌است.

سردر بازار بزرگ قیصریه نیز از آثار دوران شاه عباس اول است که به بازار بزرگ راه می‌یابد. بازار بزرگ قیصریه در دوران صفویه محل ارائه‌ی کالاهای بازرگانان خارجی و فروش پارچه‌های نفیس و گران‌قیمت بوده‌است. بر سردرِ بازار صحنه‌هایی از جنگ شاه عباس اول و ازبکان و نیز شکارگاهی به قلم رضا عباسی نقش بسته‌بود که متأسفانه امروزه تنها بخشی از آن بر جای مانده‌است.

+ تبسّم غبیشی ; ۱٢:٢۱ ‎ق.ظ ; ۱۳٩۱/۳/۱
comment نظرات ()