ادامه دارد...

هرچه تبسم غبیشی هرکجا می‌نویسد

"ساخت آرامگاه در معماری اسلامی ایران "

این نوشته در سایت رادیو فرهنگ منتشر شده است.

در معماری اسلامی ایران، طی سده‌های چهارم تا پایان دوران سلجوقیان، تعداد برج مقبره‌ها و میل‌مناره‌ها از تعداد مساجد و بناهای مذهبی فزونی می‌یابد. از ویژگی‌های معماری این دوره بازگشت تزیینات، توجه به نماسازی و ظاهر بنا و اهمیت به شکوه بنا است. همچنین در نمای بنا به سمت استفاده از گره و کاشی در نما می‌رویم که این امر نیز نشان از توجه به ظاهر و زیبایی بنا دارد.

گنبد قابوس: ساخت این بنا که در شهر گنبد قابوس در استان گلستان قرار دارد، به قرن چهارم هجری قمری بازمی‌گردد. این میل‌مناره از بلندترین آرام‌گاه‌های برج‌‌دار ایران است و ارتفاع آن به پنجاه و یک متر می‌رسد. ده ترک سه‌گوش در گرداگرد بدنه به چشم می‌خورد و در کتیبه‌ای آجری و به خط کوفی، در قسمت فوقانی بدنه‌ی برج و دورتادور آن نوشته شده‌است: این برج مدفن قابوس‌بن وشمگیر از پادشاهان آل زیار است که مردی ادیب‌ و دانش‌پرور بوده‌است.

      

آرامگاه امیراسماعیل سامانی: تاریخ ساخت مقبره اواخر قرن سوم هجری قمری است و در شهر بخارا واقع شده‌است. این بنا که به‌کارگیری درخشان آجر در نما را نشان می‌دهد، توانایی چشم‌گیر نقش‌اندازی‌های سطوح تزیینی را به نمایش می‌گذارد. ردیف‌های عمودی و افقی تکه‌های آجر و تورفتگی و بیرون‌نشستگی آجرچینی‌ها، بافت زیبای سایه‌روشنی را ایجاد می‌کند که یادآور بافه‌های درهم حصیر و سبدبافی است.

هنر آرامگاه‌سازی در دوره‌ی تیموریان و در قرن‌های چهاردهم و پانزدهم هجری قمری به اوج خود رسید و موجب رقابت معماران در ساخت بناهای مزاری شد که متنوع و هر یک در نوع خود منحصر به فردند.

هنر آرامگاه‌سازی در دوره‌ی تیموریان و در قرن‌های چهاردهم و پانزدهم به اوج خود رسید و زمینه‌ای برای رقابت معماران پدید آورد که باعث به‌وجود آمدن بناهایی هر یک در نوع خود منحصر به فرد شد.

در دوره‌ی تیموریان آرامگاه‌های مجزا تبدیل شد به مجموعه‌ای از بناها نظیر مسجد یا مدرسه که آرامگاهی را در میان خود داشت. بناهای این دوره حاصل جست‌وجویی برای کشف و ساخت اشکال جدید در معماری است. برخی هشت‌ضلعی هستند (آرامگاه شاه‌زند در سمرقند و زیارت در بجنورد) و برخی هرمی.

ویژگی کلی بناهای این دوره تمایل به کشیده‌تر شدن بنا است. تکنیک‌هایی در ساخت نما در معماری به‌کار می‌رود که بنا را هرچه بلندتر جلوه دهد. گنبدها کشیده‌تر ساخته می‌شوند و زیر آن‌ها نیز گلوگاهی بسیار بلند قرار دارد که به بلندی هرچه بیشتر بنا کمک می‌کند.

بیشتر آرام‌گاه‌های این دوره در خارج از مرز کنونی ایران واقع است. از نمونه‌های بی‌نظیر مجموعه‌مزارهای آن دوران می‌توان به بناهای زیر اشاره کرد:

گور امیر:  ساخت این مجموعه که در سمرقند واقع است، به اواخر قرن چهاردهم بازمی‌گردد. این مقبره متعلق به تیمور لنگ و چند تن دیگر از اعضای خاندان تیموریان است. بنا شامل حیاطی مربع شکل است که در چهارسوی آن چهار ایوان قرار دارد. گویا در سمت شرق آرامگاه مدرسه‌اس و در غرب، خانقاهی وجود داشته‌است. بنای عظیم آرامگاه هشت‌ضلعی است و بر فراز آن، روی گلوگاهی بلند، گنبدی خارجی با ترک‌های آبی‌رنگ واقع شده است. گنبد با کاشی‌های معرق پوشیده شده و دیوارهای خارجی بنا مزین به تزیینات آجری است. در تالار وسیع زیارت‌خانه‌ی داخل بنا نیز، سنگ‌های گور مزین به اسلیمی‌ و خطاطی است. دیوارهای داخل بنا پوشیده از مرمر، نقاشی‌های زیبا و طلاکاری است. کاشی‌‌کاری‌های معرق بنا هنر دست استاد محمدبن محمود اصفهانی است.     

آرامگاه بی‌بی خانم: این بنا قسمتی از مجموعه‌ای است که در سال هزار و چهارصد میلادی به فرمان اولین همسر تیمور ساخته‌شد. این بنا شامل یک تالار اصلی موسوم به «زیارتخانه است» که در آن سه تابوت سنگی قرار دارد. دیوارهای زیارت‌خانه با نقاشی‌ پوشیده شده و برفراز آن و زیر مقرنس‌های زیر طاق‌ها، کاشی‌کاری‌هایی با نقش‌های طلاکاری دیده می‌شود. گنبد، گلوگاه زیر گنبد و طاق‌نماها همچون شیوه‌ی رایج زمان تیموریان بلند و کشیده است.

آرامگاه گوهرشاد: این بنا آرامگاه گوهرشاد خاتون، همسر هنرپرور شاهرخ، نوه‌ی تیمور است. آرامگاه در هرات افغانستان واقع است و احداث آن مربوط است به سال ۸۴۴ هجری قمری (۱۴۴۰ میلادی). پلان بنا ترکیبی است از هشت‌ضلعی و مربع که از یک ایوان طاق‌دار و دو گورخانه تشکیل شده‌است. باز هم گنبد روی ساقه‌ای استوانه‌ای و بلند واقع شده که برفراز گورخانه‌ی اصلی قرار دارد. دیوارها پوشیده از تزیینات معرق آجری است که در جاهایی مرصع شده به کاشی‌هایی با نقش‌های طلاکاری. دیوارهای داخلی بنا پوشیده از دیوارنگاره‌های آبی‌رنگ بر زمینه‌ی سفید است.

+ تبسّم غبیشی ; ٤:۳٠ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/۳/٥
comment نظرات ()