ادامه دارد...

هرچه تبسم غبیشی هرکجا می‌نویسد

"گنبد سلطانیه"

این نوشته در سایت رادیو فرهنگ منتشر شده است.

در قرن هفتم هجری قمری و در طی حمله‌ی ویران‌گر لشکر مغول به ایران، بسیاری از آثار فرهنگی، علمی و هنری کشورمان از میان رفت و لطمه‌های جبران‌ناپذیری بر پیکر فرهنگ و اندیشه‌ی ایرانی وارد آمد. تنها شهر شیراز به دلیل مصالحه‌ای که بین حاکمان محلی شیراز و مغول‌ها صورت گرفت، تا حدی از گزند یورش و تخریب در امان ماند. اما وارثان چنگیزخان مغول پس از پذیرش دین اسلام، تحت تأثیر فرهنگ و هنر ایران‌زمین قرار گرفتند و هنرمندانی را در پایتخت‌های خود در تبریز و مراغه به‌کار گرفتند و فصل جدیدی را در تاریخ فن و هنر کشور رقم زدند. بدین ترتیب پس از وقفه‌ای طولانی در دوره‌ی ایلخانان بار دیگر معماری و هنر ایران رونق گرفت.

در زمان سلطان محمد خدابنده (الجایتو)، شهر سلطانیه به وسعت تبریز و در چمن‌زارهای سلطانیه (حدود سی کیلومتری شهر زنجان امروزی) ساخته‌شد. ساخت بنای عظیم گنبد سلطانیه که یکی از زیباترین بناهای اسلامی و شاهکار معروف معماری در دوره‌ی ایلخانان است، بین سال‌های ۷۰۴ تا ۷۱۴ هجری قمری به طول انجامید.


گنبد سلطانیه که معروف‌ترین تک‌بنا در ایران است، به دلیل ارتفاع زیاد بنا از سطح زمین و شکوه و عظمت کل بنا یکی از اولین بناهای عظیم و معروف جهان به شمار می‌رود. تنها بنای الحاقی به گنبد سلطانیه، بنایی است چهارگوش به نام «تربت‌خانه» که معروف است اولجایتو سرانجام در این بنا مدفون شده‌است.

پلان ساختمان اصلی گنبد سلطانیه هشت‌ضلعی است و برفراز هرکدام از اضلاع، دو مناره‌ی قرینه به ارتفاع سه و نیم متر وجود دارد. ارتفاع بنا از سطح زمین تا زیر گنبد، پنجاه و دو متر، و ارتفاع گنبد به‌تنهایی، چهل و هشت و نیم متر است. به دلیل این‌که ساخت دو بنای بزرگ و مهم جهان –یعنی کلیسای فلورانس و کلیسای سن‌پیر در واتیکان بعد از ساخت گنبد عظیم سلطانیه صورت گرفته، معروف است که در ساخت گنبد این دو کلیسا از گنبد سلطانیه الگوبرداری شده‌است. البته هیچ یک از این دو گنبد از نظر فنون معماری و سازه در گنبدسازی به گنبد سلطانیه نمی‌رسند. گنبد سلطانیه دو پوسته است و تمامی سطح خارجی از کاشی‌های آبی‌رنگ پوشیده شده که رنگ دلخواه مغولان بوده‌است. در قسمت زیرین گنبد و گرداگرد آن، کتیبه‌ای به خط کوفی و به رنگ لاجوردی وجود دارد.


بدنه‌ی اصلی ساختمان با آجر بسیار محکم بنا شده و روی آن با کاشی‌های آبی، فیروزه‌ای و لاجوردی تزیین شده‌است. ساختمان زیرین گنبد سه طبقه است و در طبقه‌ی سوم ایوان‌های تورفته ساخته شده‌اند. در این بنا تعداد صد و ده پله وجود دارد که احتمال می‌رود بر حسب اعداد حروف ابجد، اشاره به نام مقدس امام اول شیعیان داشته‌باشد. بیشتر دیوارهای بنای گنبد سلطانیه با آجرهای زرد کم‌رنگ و به شیوه‌ای ساده و معمولی چیده شده، اما در جای‌جایی، بین طرح‌های مورب، حروف کوفی پیداست که از ترکیب آن‌ها نام «علی» به دست می‌آید.

گفته می‌شود که هدف اصلی سلطان محمد خدابنده از ساخت این بنای عظیم و باشکوه آن بوده که شهر سلطانیه را به یک مرکز مهم اسلامی در سرزمین تشیع آن روزگار تبدیل کند. می‌گویند اولجایتو قصد داشته پیکر مطهر حضرت علی (ع) و همچنین پیکر امام حسین (ع) را از عراق به آن‌جا منتقل کند. اما این اندیشه هرگز تحقق نیافت و تنها پیکر خود اولجایتو در ساختمان الحاقی تربت‌خانه به خاک سپرده شد.

گنبد سلطانیه در دوره‌ی صفویه مرمت شده و تغییراتی در تزیینات داخلی بنا داده‌اند. داخل بنا با گچ سفید شده و دیوارها را با آیات قرآنی پوشانده‌اند. اما با توجه به تزیینات باقیمانده می‌توان حدس زد که تمام دیوارهای تالار و گنبد کاشی‌کاری بوده و کتیبه‌ها، حاشیه‌های درهم و کاشی‌های منقوش تمام سطوح داخلی را می‌پوشانده است.

گنبد سلطانیه در سال ۱۳۱۰ هجری شمسی به فهرست آثار ملی ایران اضافه شد و در بیست و چهارم تیرماه سال ۱۳۸۴ به‌عنوان هفتمین اثر ماندگار ایرانی در فهرست جهانی یونسکو به ثبت رسید.

+ تبسّم غبیشی ; ٦:٥٥ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/۳/۸
comment نظرات ()