ادامه دارد...

هرچه تبسم غبیشی هرکجا می‌نویسد

"تاریخچه‌ی مجموعه بناهای آرامگاه امام رضا (ع) "

این نوشته در سایت رادیو فرهنگ منتشر شده است.

آرامگاه امام رضا (ع) مهم‌ترین مکان مقدس شیعیان اسلام در ایران و یکی از باشکوه‌ترین و زیباترین مجموعه‌های مذهبی جهان اسلام است. این مجموعه حدود بیست‌وپنج بنای مهم را شامل می‌شود که طی صدها سال ساخته شده و هر ساختمان معرّف شکوه و حدّ اعلای هنر معماری عصر خود است.

گویا در قرن دوم هجری قمری در روستای سناباد نوغان باغ زیبا و باصفایی بوده که در آن ساختمان‌ها و تالارهای مجللی جهت پذیرایی از امراء و بزرگان حکومتی وجود داشته. در اواخر قرن دوم هجری قمری و پس از مرگ هارون‌الرشید، جسد او در همان باغ و در کنار کاخ‌ها دفن شد و بر فراز مدفنش بنایی ساختند که به «هارونیه» معروف شد. پس از شهادت حضرت امام رضا (ع) در شهر نوغان، به دستور مأمون پیکر ایشان کنار جسد هارون به خاک سپرده شد و از آن پس به مکانی مقدّس برای شیعیان تبدیل گشت.

از شرایط بنای حرم مطهر امام رضا (ع) در قرن سوم هجری اطلاع دقیقی در دست نیست، جز آن‌که از همان ابتدا و طی قرون سوم و چهارم حصاری محکم داشته و مکانی برای زیارت مسلمانان بوده است.

در قرن ششم نیز بنایی جدید بر مرقد امام رضا (ع) اضافه شده که البته در متون تاریخی به آن اشاره نشده است. پس از طی حمله‌ی غُزها (سال 548 هجری قمری) به مشهد، آسیب چندانی به این بنا وارد نشد و مرقد امام رضا (ع) تنها پناهگاه مردم بی‌دفاع بود. کاشی‌کاری‌های زرین‌فام مرقد در دوران خوارزمشاهیان (اوایل قرن هفتم هجری قمری) نشان از زینت و نوسازی این مجموعه در آن دوران دارد.

خوشبختانه و برخلاف سایر نقاط ایران، طی یورش مغول آسیب چندانی به این بناها وارد نیامد. در اواسط قرن هشتم هجری دیوارهای ساختمان حرم با کاشی‌های زیبا مزیّن شد و بر روی قبر امام رضا (ع) ضریحی نقره‌کوب ساخته شد. سقف حرم نیز به قندیل‌های نقره‌کوب مزیّن گشت.

در دوره‌ی تیموریان و طیّ احیاء و بازسازی ایران توسّط حُکّام مغول، بناهایی به بنای مرقد اضافه شد، از جمله مسجد گوهرشاد که به همّت همسر هنرپرور شاهرخ تیموری در مجاورت ساختمان حرم ساخته شد و دو تالار مجلّل به نام‌های «دارالحفاظ» و «دارالسّیاده» که در جنوب و غرب مقبره‌ی امام هشتم احداث گشت. امیر علی‌شیر نوایی نیز در زمان سلطان حسین بایْقُرا، حیاط مرکزی که مستطیل و چهارایوانی است، به ساختمان حرم اضافه کرد. این حیاط به صحن عتیق مشهور است.

متأسفانه مجموعه ساختمان‌های حرم در دوران ازبک‌ها غارت و آسیب فراوانی به آن وارد شد. اما در دوران صفویان و پس از سفر پیاده‌ی شاه عباس اول از اصفهان به مشهد، حرم مطهر امام رضا (ع) مورد توجه پادشاهان صفوی قرار گرفت و هر یک اقداماتی جهت عمران و نوسازی و زینت این مجموعه انجام دادند. درِ مرصّع پایین مقبره، گنبد و ساقه‌ی گنبد طلاکاری‌شده از تزئینات این دوره است. صندوق طلاکاری‌شده‌ی بسیار زیبایی نیز بر روی مقبره‌ی امام رضا (ع) به دستور شاه عباس ساخته شد و کتیبه‌ی زیبایی به خط خوشنویس به نام عصر، «علی‌رضا عباسی» بر آن اضافه گشت. صحن عتیق نیز در این زمان گسترش یافت و ایوان بزرگی در شمال صحن و در مقابل ایوان اصلی اضافه شد که به نام «ایوان عباسی» معروف است.

در زمان نادر شاه افشار غنایم جنگ‌ها و فتوحات نادرشاه را به حرم تقدیم کردند که متأسفانه بعدها توسط بازماندگان نادر به تاراج رفت. در دوره‌ی افشاریه نیز سقاخانه‌ای به حرم افزودند و گلدسته‌ای پشت ایوان عباسی بنا گردید. گلدسته‌ی مجاور ایوانِ مقابل نیز مزیّن به طلاکاری شد.

در دوران قاجاریه به دستور فتحعلی‌شاه قاجار صحن نو را احداث کردند و بعدها، ناصرالدین‌شاه جقّه‌ی زرین خود را به آستان مقدس رضوی تقدیم کرد. در دوران پهلوی میدانی گرداگرد مجموعه بناهای حرم مطهر ساخته شد که بسیاری از تأسیسات و بناهای مجموعه را در خود جمع می‌کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، تعدادی صحن و رواق به این مجموعه افزودند و مؤسّسات علمی و فرهنگی زیادی در مجاورت حرم احداث گشت.

مجموعه‌ی حرم مطهر امام رضا (ع) یکی از زیباترین مجموعه‌های معماری جهان اسلام است که در آن از کلیه‌ی هنرهای مستقل و وابسته به معماری نظیر کاشی‌کاری، گچ‌بری، آینه‌کاری، منبّت‌کاری، خوش‌نویسی، خاتم‌کاری، معرّق‌کاری و سنگ‌تراشی بهره گرفته شده است. در جوار مرقد مطهر نیز مشاهیر بزرگ جهان اسلام نظیر شیخ بهایی، شیخ طبرسی و شیخ حرّ عاملی به خاک سپرده شده‌اند.

+ تبسّم غبیشی ; ٢:٤۳ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/۳/۱۱
comment نظرات ()