ادامه دارد...

هرچه تبسم غبیشی هرکجا می‌نویسد

"آرامگاه خواجه عبدالله انصاری"

این نوشته در سایت رادیو فرهنگ منتشر شده است.

شیخ‌الاسلام ابو اسماعیل عبدالله بن ابی‌منصور محمد، معروف به «پیر هرات» و «پیر انصار» و «خواجه عبدالله انصاری»، عارف و دانشمند قرن پنجم هجری قمری است. او به سال 396 هجری قمری در هرات زاده شد و در سال 481 هجری قمری وفات یافت.

خواجه عبدالله انصاری از کودکی زبانی بلیغ و شیوا داشت و به دو زبان عربی و فارسی شعر می‌سرود. در علم حدیث ممتاز بود و در تصوف از محضر استادان زیادی همچون شیخ ابوالحسن خرقانی بهره گرفت. وی بیشتر اوقات عمر خود را در هرات گذراند و به تربیت و ارشاد شاگردان خویش مشغول بود.

مدفن خواجه عبدالله جنگلی در هرات بود که خواجه در زمان حیات خود در فصل بهار اوقات خود را در آن‌جا می‌گذراند و اتفاقاً در همان فصل بهار نیز وفات یافت. خواجه را به سبب علاقه‌ای که به آن فضای سبز داشت در همان جنگل به خاک سپردند. در آن زمان محل دفن او تنها مزار او بود و هیچ قبر دیگری در آن‌جا وجود نداشت. در حال حاضر در تمام نقاط حیاط آرامگاه قبرهای فراوانی وجود دارد.

بعدها به دلیل آن‌که شاهرخ شب‌های جمعه بر سر مزار خواجه می‌رفت مورد توجه بسیار قرار گرفت. شاهرخ در 829 هجری قمری دستور ساخت بنایی را در مجاورت مدفن خواجه صادر کرد که ساخت آن یک سال طول کشید. معماری حظیره یا عمارت خواجه عبدالله انصاری تحت سرپرستی معمار ایرانیِ به‌نام دوره‌ی تیموریان، استاد قوام‌الدین شیرازی آغاز شد. ساخت مجموعه بناهای این عمارت حدود یک قرن طول کشید و هر یک از امیران و شاهزادگان بنایی به این مجموعه می‌افزودند.


حظیره‌ی خواجه عبدالله انصاری در ابتدا بنایی بود شامل یک حیاط کشیده که گرداگرد آن چهار ایوان طاق‌دار ساخته شده بود. و ایوان‌ها با دیوارهایی که سراسر پوشیده از طاق‌نما بود به هم متصل می‌شد. ایوان شمالی این بنا بسیار عظیم و زیباست و مقبره‌ی خواجه عبدالله انصاری را در بر گرفته است. در این بنا تنوع فراوانی در شکل بام‌ها و طاق‌ها وجود دارد و تزیینات آجری و کاشی‌کاری‌ها، به‌خصوص در طاق ایوان شمالی بسیار چشم‌گیر و غنی است.


ابتدا شاهرخ تیموری دستور داد سردابه یا آب‌انباری در مجاورت مقبره‌ی خواجه ساختند. پس از آن و در سال 745 هجری قمری به فرمان خواجه علی بن خواجه فخرالدین خانقاهی به آن‌جا اضافه شد. چندی بعد به دستور ابوالقاسم بابر سنگ مزار خواجه عبدالله را با سنگ دیگری که بسیار زیبا و هنرمندانه حکاکی شده بود پوشاندند و در کنار آن ستونی سنگی بر پا کردند.

در سال 882 ه.ق سلطان حسین بایقرا فرمان داد تا صفه‌ی بنا را که پدر، عمو و برادرانش در آن‌جا دفن شده بودند، با کتیبه‌هایی زینت دهند. این کتیبه‌ها به قلم خوشنویس معروف ایران سلطان علی مشهدی است. پس از چندی بنای تازه‌ی گنبدداری به مجموعه اضافه گشت که روی آن با اشعار زیبایی از جامی تزیین شده است.

در بهار سال 898 قمری سیل‌های ویرانگری باعث وارد شدن صدمات فراوانی به بناهای این مجموعه شد که خوشبختانه به سرعت مرمت شدند. امیر علیشیر نوایی نیز باغی در قسمت شرقی بنا ساخت و آن را «باغچه» نام گذاشت. عمارت کلاه‌فرنگی زیبایی نیز به نام «نمکدان» در باغ به دستور او بنا شد.


در اوایل قرن نهم هجری امیر شجاع‌الدین برلاس فرمان ساخت بناهای تازه‌ای را در مجموعه داد. هم‌زمان امیر علیشیر نوایی دستور مرمت آرامگاه خواجه عبدالله انصاری را صادر کرد. بنابراین، خانقاه زرنگارخان به امر یکی از این دو نفر ساخته شده است. این خانقاه ساختمانی به شکل مستطیل است که از یک پیش‌طاق، یک تالار، پلکان و تعدادی سازه‌ی فرعی تشکیل شده است. ابعاد بنا 18 متر در 5/26 متر است و سقف تالار آن پوشیده از نقش‌های تزیینی روی زمینه‌ی برجسته و به رنگ‌های طلایی و فیروزه‌ای است. ترکیب این رنگ‌ها در بیشتر بناهای دوران تیموریان به چشم می‌خورد.

در سال‌های بعد نیز همچنان کار مرمت بناهای آسیب‌دیده ادامه داشت. شخصی به نام مهدی بن محمدحسین خطاط بازسازی کتیبه‌ها را بر عهده گرفت. بازسازی عمارت خواجه عبدالله انصاری همچنان در جریان است.

+ تبسّم غبیشی ; ٢:٢٠ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/۳/۱٧
comment نظرات ()