ادامه دارد...

هرچه تبسم غبیشی هرکجا می‌نویسد

"مدرسه‌ی غیاثیه (خرگردِ خواف)"

این نوشته در سایت رادیو فرهنگ منتشر شده است.

ساخت مدرسه در آسیای میانه از قرن نهم و دهم میلادی آغاز شد. مدرسه مکانی کاملاً مجزا از فضای بیرون بود و با دیوارهای بلند محصور می‌شد. ساختمان مدرسه مکان آمیزش علوم مختلف دینی و فلسفی، از بر کردن متون مذهبی، علوم دقیقه و مباحث فلسفی و هستی‌شناسی، گفت‌وگوهای عرفانی و دروس نجوم و ریاضیات بود. معمولاً ریاست مدرسه به دست کسانی بود که خود استادان یا شاعران و دانشمندانی بانفوذ بودند. ساختمان بزرگ مسجد اغلب شامل مکان‌های دیگری نظیر مسجد، کتابخانه، سقاخانه بود. سردرِ ورودی نیز به شیوه‌ی سایر ساختمان‌های اسلامی معمولاً با دو مناره‌ی باشکوه تزیین می‌شد. مدارس در پایتخت‌ها از غنا و تزئینات متمایزی برخوردار بودند. بسیاری از مدارس تاریخی ایران در قلمرویی خارج از مرزهای کنونی ایران واقع‌اند؛ نظیر مدرسه‌ی گوهرشاد در هرات افغانستان و مدرسه‌ی الغ‌بیگ در سمرقند.

مدرسه‌ی غیاثیه، در نزدیکی مرز افغانستان، کنار دهکده‌ی خرگرد و در شرق شهر خواف واقع شده و از آثار برجسته‌ی معماری دوره‌ی تیموریان است. تاریخ ساخت مدرسه تا اتمام تزیینات بنا بر کتیبه‌ای درون مدرسه، از سال 846 تا 848 هجری قمری ذکر شده است. این مدرسه به دستور احمدبن مجدالدین محمد الخوافی، وزیر شاهرخ تیموری و به دست توانای معماران مشهور دوران تیموری، استاد قوام‌الدین شیرازی و استاد غیاث‌الدین شیرازی ساخته شده است.

مدرسه‌ی غیاثیه چهارگوش ساخته شده و ساختمانی چهار ایوانی دارد. دهانه‌ی هر ایوان آن چهار و نیم متر و ارتفاع هر ایوان یازده متر است. گرداگرد حیاط مرکزی سی و دو حجره در دو طبقه وجود دارد و تزئینات داخلی بنا از کاشی و سنگ مرمر است. هر ضلع حیاطِ مربع شکل بیست و هشت متر و ارتفاع گنبد از فراز درس‌خانه، پانزده متر است. بنا شامل یک دروازه‌ی اصلی، هشتی، سی و دو حجره، هشت تالار به شکل مربع در گوشه‌ها و دو تالار بزرگ در دو طرف هشتی ورودی به عنوان مسجد و درس‌خانه و پلکان است. دو طرف نمای اصلی را طاق‌نماها و قوس‌ها زینت داده‌اند که دارای تنوع و ویژگی‌های تزئیینی مختلف‌اند. ساخت طاق زیبای درس‌خانه را به استاد قوام‌الدین نسبت داده‌اند و طاق مسجد را استاد غیاث‌الدین ساخته است. دیوارهای بیرونی بنا و دیوارهای سرتاسر حیاط با آجرهای معرق و در جاهایی با کاشی‌کاری بسیار ظریف تزیین شده‌اند. در میان این تزئینات رنگین و کاشی‌ها، کلمه‌ی «الله» زیاد به چشم می‌خورد. دیوارهای داخلی بنای مسجد و درس‌خانه پوشیده از دیوارنگاره‌هایی با نقش‌های آبی و گاه قرمز بر زمینه‌ی سفید است. جاهایی از دیوار درس‌خانه نیز با تزیینات گچ‌بری تزیین شده است. برخی معتقدند محمد الخوافی نام خطاط یا کاشی‌کار بنای مدرسه نیز هست.

مدرسه‌ی غیاثیه یکی از کامل‌ترین نمونه‌های مدارس چهار ایوانی است. در دو گوشه‌ی ضلع اصلی ورودی مدرسه، دو برج مدور وجود دارد که بالای آن با گلدسته‌ای آراسته شده. البته قسمت بالای برج و گلدسته‌ها اکنون فروریخته است.

به طور کلی مدرسه‌ی غیاثیه‌ی خرگرد خواف را نمونه‌ی کامل هنر معماری مدارس عصر تیموری به شمار می‌آورند. این غیاثیه که سال‌ها به حال خود رها شده بود، طی چند مرحله در قرن اخیر مرمت و بازسازی شد. 

+ تبسّم غبیشی ; ۱٢:۱٧ ‎ق.ظ ; ۱۳٩۱/۳/٢۳
comment نظرات ()