ادامه دارد...

هرچه تبسم غبیشی هرکجا می‌نویسد

مسجد کبود تبریز

این مطلب در سایت رادیو فرهنگ منتشر شده است.

مسجد کبود تبریز که به عمارت مظفریه نیز معروف است، یکی از شاهکارهای معماری اسلامی ایران در سده‌ی نهم هجری قمری است. این مسجد در زمان مهم‌ترین و قدرتمندترین پادشاه قره‌ قویونلو، سلطان «جهان‌شاه» و به دستور دخترش «صالحه خاتون» ساخته شد. تزیینات سرشارِ مسجد کبود تبریز از جمله تنوع کاشی‌کاری‌ها و استفاده از انواع خطوط خوشنویسی در کتیبه‌ها، همچنین استفاده از رنگِ غالبِ لاجوردی در کاشی‌های معرق، باعث شده که این بنا به «فیروزه‌ی اسلام» شهرت یابد.


مطابق نوشته‌ی روی کتیبه‌ی سردرِ اصلی مسجد، این مسجد در سال 870 هجری قمری (1465 میلادی) بنا شده است. این کتیبه که از عالی‌ترین نمونه‌های کاشی‌کاری در تمام دوران معماری اسلامی است، با معرق‌کاری به رنگ لاجوردی روی زمینه‌ی سفید تزیین شده و خوشنویسی آن به خط رقاع است. خوشنویسی‌ این کتیبه و سایر کتیبه‌های مسجد، هنر دست استاد نعمت‌الله البواب است که از مشهورترین خوشنویسان سده‌ی نهم هجری قمری و دوران تیموریان بوده است.

نقشه‌ی مسجد کبود تبریز، نقشه‌ای منحصر به فرد است و هیچ‌گونه شباهتی با مسجدهای دیگر ساخته شده در دوران تیموریان ندارد. تنها می‌توان شباهتی نسبی بین معماری این بنا با مساجد اولیه‌ی ساخته شده در ترکیه‌ی عثمانی پیدا کرد. این مسجد فاقد حیاط مرکزی است و صحنِ مرکزی بنا به صورت چهارایوانی ساخته شده و با گنبدی کم‌ارتفاع پوشیده شده است. مسجد کبود تبریز، یکی از معدود مساجد ایران است که تماماً مسقف ساخته شده و آب و هوای سخت تبریز چنین تدبیری را ایجاب می‌کرده است.


به جرأت می‌توان گفت که مسجد کبود تبریز نمونه‌ای کامل از تلفیق انواع هنر و صنعت در دوران تیموریان است. کاشی‌های معرق به کار رفته برای تزیینات نمای این بنا در ترکیبی از طیف رنگ‌های آبی، خاکستری، سبزهای روشن و تیره و در کمال دقت، ظرافت و مهارت ساخته شده‌اند. طرح‌های این کاشی‌ها عموماً گیاهی و نقش گل و بتّه است و در بعضی نقاط برای نقش شاخه‌ها و برگ‌ها نشانه‌هایی از طلاکاری دیده می‌شود. نقاشی‌های دیواری نیز با همان ظرافت و اسلوب کتاب‌آرایی و تذهیب کتب انجام گرفته است. هماهنگی در ترکیب و تلفیق طیف وسیعی از رنگ‌های سبز و آبی و قهوه‌ای و طلایی حسن سلیقه و مهارت استادهای آن دوره و علاقه و اهمیت آنان به استفاده از رنگ در تزیینات بنا را گواهی می‌دهد.

سردرِ اصلی این بنا، نمونه‌ی ممتاز استفاده از کاشی‌کاری معرق در زینت مساجد است. پشتِ آن دالانی گنبددار ساخته‌اند که به محوطه‌ی زیر گنبد اصلی منتهی می‌شود. در دو طرف دالان، اتاق‌های گنبددار دیگری بوده و اطراف آن‌ها نیز اتاق‌های گبددار دیگری وجود داشته که به گوشه‌ی جلوی بنا منتهی می‌شده است. گنبدخانه‌ و صحن اصلی اتاقی هشت‌ضلعی است که در آن هشت طاق، گنبد بزرگ و آجری را نگه داشته‌اند. در طرفین فضای زیر گنبد، اتاق‌هایی وجود داشته و در عقبِ آن فضای گنبددار دیگری بوده که از گنبدخانه‌ی اصلی کوچک‌تر بوده است. دیوارهای این گنبدخانه تزیینات زیبایی داشته و پوسته‌ی داخلی گنبد با کاشی‌های آبی تیره و مزین به طلاکاری پوشیده بوده تا آسمانِ ستاره‌باران نیمه‌شب را تداعی کند.

در سال 1193 هجری قمری، بر اثر زلزله آسیب‌های جدی به ساختمان این مسجد وارد شد. گنبد آن فرو ریخت و به جز چند جرز و پایه‌ی شبستان و قسمتی از دیوار خارجی بنا چیزی باقی نماند. در سال 1318 تعمیر و بازسازی بنا آغاز شد و عمده‌ی کارهای ساختمانی آن تا سال 1355 به پایان رسید. بازسازی گنبد به عهده‌ی مرحوم استاد رضا معماران سپرده شد و مرمت کاشی‌کاری‌ها و تزیینات داخلی مسجد نیز همچنان ادامه دارد.

+ تبسّم غبیشی ; ٥:۱٠ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/٤/۱٩
comment نظرات ()