ادامه دارد...

هرچه تبسم غبیشی هرکجا می‌نویسد

تکیه‌ی دولت

این مطلب در سایت رادیو فرهنگ منتشر شده است.

در گذشته تکیه به مکان‌هایی گفته می‌شد که محل نگه‌داری تهیدستان و بینوایان بود و گاهی از این مکان‌ها برای عزاداری و سوگواری نیز استفاده می‌شده است. احداث این بناها در دوران قاجاریه رواج یافت و می‌توان گفت که مکانی شبیه خانقاه‌ها بوده و گاهی حتی جای آن‌ها را نیز می‌گرفته است. اما خانقاه‌ها تنها به درویشان اختصاص داشته و به طور مداوم توسط آن‌ها مورد استفاده و رفت و آمد بوده، و تکیه‌ها تنها در مواقع سوگواری و مراسم خاص استفاده می‌شدند و در زمان‌های دیگر درِ آن‌ها بسته بوده است. در قرن سیزدهم قمری در تهران تعداد چهل و پنج تکیه به شکل‌های مربع و دایره وجود داشته، اما مهم‌ترین تکیه‌ی تهران و حتی ایران، «تکیه‌ی دولت» بوده است که با نام‌های دیگری همچون «تکیه‌ی همایونی دولت»، «تکیه‌ی قیصر» و «تکیه‌ی بزرگ شاهی» نیز از آن نام برده شده است.

در اواخر قرن سیزدهم هجری قمری و به دستور ناصرالدین شاه قاجار، تکیه‌ی دولت در درون حصار ارگِ تهران و با پیروی از شیوه‌ی معماریِ سالن‌های نمایش اروپایی به‌خصوص «آمفی تئاتر ورونا» در انگلستان ساخته شد. این تکیه در محل سابق یک زندان و سیاهچال دولتی و همچنین قسمتی از منزل مسکونی میرزا تقی خان امیرکبیر، و در ضلع شرقی کاخ گلستان و در مجاورت بنای شمس‌العماره ساخته شد و اکنون با اینکه چیزی از آن باقی نمانده است، از آن به عنوان نماد پادشاهی دوران ناصری یاد می‌شود.

تکیه‌ی دولت بنایی مدور داشته و با احتساب سردابه‌ها در چهار طبقه ساخته شده بود که هر طبقه اتاق‌ها و حجره‌ها و غرفه‌های متعدد و تالارهای باشکوهی را در خود جای می‌داد و حدود بیست هزار نفر در آن جای می‌گرفتند. در یک سمت تکیه ایوان وسیعی وجود داشته که رواق آن با کاشی‌های الوان و آجر زینت یافته بود. این ایوان وسیع جایگاه مخصوص مقام سلطنت بوده است.

در طبقه‌ی دوم تکیه‌ی دولت، اتاقِ مخصوص شاه قرار داشت که ارتفاع آن بیشتر و سردر و سقف بلندتری داشت. هنگام اجرای نمایشِ تعزیه پرده‌ی تور سیاهی در برابر غرفه‌ی شاه می‌آویختند و در آن چراغی روشن نمی‌کردند تا شاه و مردم بتوانند آزادانه صحنه‌های تعزیه را تماشا کنند.

 عمده‌ی استفاده‌ی تکیه‌ی دولت در دهه‌ی اول ماه محرم و برای سوگواری سید الشهدا و خاندان او بوده است. بنا را از آجر سفید ساخته بودند و سرتاسر آن مزین به کتیبه‌های خوشنویسی از ادعیه‌ی مسلمانان، و همچنین چهل‌چراغ‌های بلورین زیبا و تزیینات بدیع از کاشی‌های معرق بوده است.

تکیه‌ی دولت در صحنی به ابعاد صد و بیست ذرع ساخته شده و خود بنای مدور آن، چهل ذرع قطر و به همین مقدار ارتفاع داشته، و تقریباً همین ارتفاع را در زیرِ زمین به بنای شالوده‌ی آن اختصاص داده‌بوده‌اند. بنا آمیزه‌ای از مصالح و تزیینات شامل سنگ و آجر و گچ و ساروج است و با کاشی‌های اعلای معرق و هفت‌رنگ و همچنین نقوش برجسته و حجاری زینت یافته است.

به دلیل عدم توجه به مقتضیات زمین و استفاده‌ی صحیح و به‌جا از مصالح، تکیه‌ی دولت، خیلی زود دچار آسیب و تخریب شد و در دوران مظفرالدین شاه، از معمار فرانسوی معروفی به نام «بتن» دعوت شد تا بنا را مرمت و پایه‌های آن را تقویت کند، و قوس‌ها و پایه‌های چوبی این ساختمان به مصالحی از جنس آهن تبدیل شود.

بعد از انقلاب مشروطه، تکیه‌ی دولت اهمیت و اعتبار خود را از دست داد و گاهی مراسمی غیر از آیین‌های مذهبی نیز در آن اجرا می شد. در نهایت و در سال 1325 هجری شمسی، تمام بنای تکیه‌ی دولت به‌منظور احداث ساختمان بانک ملی ایران تخریب شد. مهم‌ترین و دقیق‌ترین یادگار و منبع تصویری به‌جای مانده از تکیه‌ی دولت، اثرِ نقاشی کمال‌الملک به همین نام است.

 

+ تبسّم غبیشی ; ٤:۱٥ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/٥/۱٧
comment نظرات ()