ادامه دارد...

هرچه تبسم غبیشی هرکجا می‌نویسد

مجموعه معماری مزار شیخ احمد جام (تربت جام)

این مطلب در سایت «رادیو فرهنگ» منتشر شده است.

شیخ الاسلام احمد ابن ابوالحسن جامی معروف به شیخ احمد جام در روستای نامق که در کاشمر فعلی واقع بوده، زاده شد. وی از عارفان و صوفیان به‌نام قرن پنجم و ششم هجری قمری است. او که در جوانی خمار و لا ابالی بود، در سن بیست و دوسالگی دچار تحولی روحی شد و به عرفان روی آورد. از مردم کناره گرفت و به مدت هجده سال در کوهستان گوشه نشست و به مطالعه در قرآن و تفاسیر و تحقیق در زندگی و احوال عرفا پرداخت. پس از آن به تعلیم و ارشاد مردم و نوشتن رساله و کتاب مشغول شد و در سن نودوپنج یا نودوشش سالگی درگذشت.

آرامگاه شیخ الاسلام احمد جام، را حدود هشتصد سال پیش در شهرستان تربت جام در استان خراسان رضوی ساختند و در قرن نهم هجری به اوج شکوفایی خود رسید. این آرامگاه که یک مجموعه‌بنا و مشتمل بر ده بنای تاریخی است، در زمانی کوتاه یکی از بزرگترین مراکز زیارتی شرق ایران تبدیل شد. این دَه بنای تاریخی شامل مرقد شیخ، گنبدخانه، مسجد عتیق، خانقاه، سراچه و مدرسه فریوند، مسجد کرمانی، گنبد سفید، خانقاه‌های تیمور، مدرسه امیر جلال الدین فیروز‌شاه (گنبد سبز)، مسجد نو و مدرسه امیرشاه ملک است که همه در اطراف یک صحن وسیع گرد هم آمده‌اند. در این میان آرامگاه شیخ احمد جامی نیز به صورت روباز در مقابل ایوان عظیمی قرار گرفته است.

بنای گنبدخانه پیش از دیگر بناهای مجموعه و توسط اعقاب سلطان سنجر سلجوقی به سال 633 هجری قمری پایه‌ریزی شد و به همت غیاث الدین محمد ابوبکر کرت توسعه یافت. دیوارهای داخلی گنبدخانه با نگاره‌‌های رنگین و زیبا روی زمینه‌ی گچ تزیین شده که بر روی خود نشانی از مرمت و بازسازی دارند. ساختار معماری گنبدخانه یادآور طرح مقبره سلطان سنجر در مرو است. گنبد بنا نیز با تلفیقی موزون از سه کنج و چهار طاق‌نمای هشت ضلعی ایجاد شده که سطح زرین آن با تزئینات کاربندی پوشش یافته است.

ایوان این مجموعه که حدود سی متر ارتفاع دارد، در نیمه‌ی اول قرن هشتم هجری بنا شده. قبل از پایان گرفتن کار بنای ایوان معمار آن دارفانی را وداع گفت و ادامه‌ی آن به فرزندش «غیاد الدین بن مطهر» واگذار شد. کاشی‌کاری‌های متنوع مزین به نقش گل‌وبرگ و ستاره‌ی شانزده‌پر به‌رنگ‌های سیاه، لاجوردی و فیروزه‌ای شکوه خاصی به ایوان و مجموعه‌بنا بخشیده است. فضای معماری ایوان در مجاورت گنبدخانه با سقفی نیم‌گنبدی و تزئینات کاربندی با دو ورودی مستقل مسیر ارتباطی به بناهای طرفین خود ـ مسجد کرمانی و گنبد سفید ـ را پدید آورده است.

مسجد کرمانی در سمت چپ ایوان قرار دارد و نام آن منسوب به معمار آن (خواجه زکی بن محمد بن مسعود کرمانی) است. ابعاد این مسجد 17×70/10متر است و در میانه‌ی هر ضلع آن یک شاه‌نشین قرار دارد. سه چله‌خانه نیز در زوایای شرقی و غربی ساخته شده و در شاه‌نشینِ ضلع غربی زیباترین عنصر معماری این مسجد یعنی محراب گچ‌بری و نفیس آن به چشم می‌خورد. این محراب از شاهکارهای معماری قرن هشتم هجری به حساب می‌آید. بر ازاره‌ی دیوارهای مسجد کتیبه‌های عالی نقش بسته و بر اسپرها قاب‌های مشبک گچ‌بری تعبیه شده است. شاه‌نشین‌های زوایای جنوبی و شمالی دارای پوشش نیم‌گنبدی هستند.

مسجد عتیق نیز شامل شبستانی گنبددار و پنج رواق است. دو دهانه‌ی غربی گنبد مقابل محراب دارای گچ‌بری‌های اسلیمی است و ستون‌ها با طرح مارپیچ و کاشی‌کاری‌ به رنگ سفید و آبی در اطراف محوطه محراب  تزیین شده است.

 مدرسه امیر جلال الدین فیروزشاه (گنبد فیروز شاهی یا گنبد سبز) نیز از بناهای مشرف بر صحن مزار جام  است. بنا دارای نقشه‌ای چلپایی (صلیبی) و چهارایوانی است که بر فراز آن گنبدی قرار گرفته است. همچنین گنبدخانه‌ای چهارطاقی با چهار شاه‌نشین و دو طاق‌نما در بخش‌های شرقی و غربی آن وجود داشته و سرتاسر بنا را تزئینات زیبای کاشی‌کاری پوشانده است.

مسجد جامع نو در جانب غربی مزار واقع است که از یک مقصوره‌ی چلیپا شکل و شبستان‌های ستون‌دار در طرفین صحن تشکیل شده است. رواق شرقی این بنا با مسجد عتیق پیوند خورده و ظاهراً تنها بخش قدیمی مسجد، گنبد مقصوره است که توسط (جلال الدین فیروز شاه) به سال 846 هجری قمری بنا شده. در بخش پشتی گنبدخانه کتیبه‌ای به خط ثلث سفیدرنگ، بر زمینه‌ای فیروزه‌ای بر جای مانده که حاوی نام معمار بنا و تاریخ ساخت آن است.

+ تبسّم غبیشی ; ٦:۳٦ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/۱۱/٢٥
comment نظرات ()