ادامه دارد...

هرچه تبسم غبیشی هرکجا می‌نویسد

محمد زمان و ترویج فرنگی‌سازی در نقاشی ایرانی

این مطلب در سایت «رادیو فرهنگ» منتشر شده است.

محمد زمان معروف به آقا زمان، نگارگر نوگرایی بود که شیوه و مکتب منحصربه‌فردی در نقاشی ایجاد کرد، شیوه‌ای که سالیان متمادی هنرمندان و مصوران بعد از وی را تحت تأثیر خود قرار داد. وی هم‌عصر سه تن از شاهان صفوی، یعنی شاه عباس دوم، شاه سلیمان و شاه سلطان حسینمی‌زیست. شهرت‌ محمد زمان بیش‌تر به دلیل کپی‌های آزادانه از گراورهای فرنگی (اروپایی) و همچنین نقش مؤثر وی در ترویج فرنگی سازی است.


چون پس از طی بیش از دویست سال که از آغاز ترقی مینیاتور می‌گذشت و شاهکارهای ارزشمندی در نقاشی ایران به دست استادان بزرگی مانند جنید، بهزاد، میرک، شیخ‌زاده، محمدی، سلطان محمد، میرسیدعلی و میرزاعلی و دیگران به ثمر رسیده بود، به علت رکود و انحطاط این هنر، ظهور یک تحول در سبک نقاشی انتظار می‌رفت. نقاشان در پی آن بودند تا شیوه‌ی تازه‌ای پدید آورند که در عین تفاوت با مینیاتور، مورد پسند هنرشناسان قرار گیرد. از این رو چند تن از استادان چیره‌دست، پس از آشنایی با روش نقاشان هند در اقتباس پاره‌ای از ویژگی‌های نقاشی فرنگستان و مأنوس شدن با این سبک از روی باسمه‌های فرنگی، بر آن شدند که در نقاشی ایران به گونه‌ای منطقی تغییراتی بدهند و اسلوب تازه‌ای پدید آورند. بنابراین محمد زمان به همراه عده‌ای از نقاشان دیگر برای تحصیل نقاشی فرنگی به ایتالیا سفر کردند.

متأسفانه با وجود تبحر و شهرتی که محمد زمان داشت، آنچه تاکنون درباره‌ی زندگی این هنرمند به رشته‌ی تحریر درآمده، پایه‌ی استنادی نداشته و در پرده‌ای از رمز و راز پوشیده‌ است. محققان گفته‌اند که محمد زمان طی سفر به اروپا به دین مسیحیت گرویده و نام پائولو را برای خود برگزیده است. سپس به ایران بازگشته و تغییر مذهب خود را پنهان داشته و در دربار شاه‌عباس مشغول بوده، و بعد از اینکه مورد ظن واقع شده به هندوستان رفته و به دربار شاه‌جهان شاه راه یافته است. به نظر می‌رسد بخشی از این داستان مربوط به یکی از اشراف هم‌نام وی در اصفهان باشد که حدود سال ۱۶۴۰ قبل از مهاجرت به هند کاتولیک شده ‌است. در حالی که محمد زمان نقاش، به گواه آثارش یک مسلمان شیعه بود. منبع تمرین محمدزمان تقلید و کپی استادانه‌ی باسمه‌ها و گراورها و پوسترهای تبلیغی مذهبی بود. ضمن این‌که محمد زمان در شهر مذهبی قم به دنیا آمد. در جوانی به زیارت خانه‌ی خدا رفت و پس از مدتی در اصفهان به خدمت استاد معین مصوّر رسید. همچنین نزد شیخ عباسی نیز کسب هنر نمود.

محمد زمان در آرایش گل‌ومرغی و بوته‌سازی و گل‌آرایی قوی‌دست و در ارایه‌ی دشت و دمن و تصویر کردن خیابان‌ها و مناظر رزمی و بزمی مهارت داشت. در چهره‌پردازی و شبیه‌سازی و همچنین در تذهیب و رنگ‌آمیزی آن‌ها دقیق بود و در نقش کردن ابرها شیوه‌ی کلاسیک را دنبال می‌کرد. او قواعد پرسپکتیو را به شیوه‌ی اروپایی در نگاره‌هایش به کار می‌گرفت. قدیمی‌ترین اثر به‌جای مانده از این هنرمند قلمدانی است با نقاشی روغنی که آن را با امضاء «یا صاحب الزمان» در تاریخ ۱۰۷۰ هجری قمری به یادگار گذاشته است. از شیوه‌ی ارقام محمد زمان چنین پیداست که در نگارش خط نستعلیق و شکسته نیز مهارت داشته است. شیوه‌ی او در نقاشی که آمیخته‌ای از شیوه‌های ایرانی و اروپائی و هندی بود راه‌گشای نقاشان بسیاری شد و مورد تقلید بسیاری قرار گرفت. از بزرگ‌ترین شاگردان او می‌توان به دو فرزند هنرمندش محمدعلی‌ و محمدیوسف و همچنین به شاگرد او استاد علی‌اشرف اشاره کرد.

مورخان غربی به این سبب آثار نقاشی محمد زمان را ارج می‌نهند که نقاشی وی به شدت ملهم از نقاشی اروپای مسیحی بود. به نظر می‌رسد که وی نخستین نقاش ایرانی بود که از رنگ‌وروغن روی بوم برای ترسیم استفاده کرده و پیروان‌اش نیز پس از او به این تکنیک اروپایی روی آورده‌اند. اما مهم‌ترین مشخصه‌ی کار این هنرمند، پیشتازی‌اش در «فرنگی‌سازی» نگارگری است. ویژگی این سبک تلفیق تکنیک‌های نقاشی اروپایی از جمله پرسپکتیو، و شاخص‌های نقاشی کهن ایرانی است.

نبسم غبیشی

+ تبسّم غبیشی ; ٦:۱٦ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/۱۱/٢٧
comment نظرات ()